Тал нутгийн хөрсний гүнд орших зэс, алт, ховор шороон элемент, литийн нөөц нь өнөөдөр Монгол Улсыг дэлхийн нөөцийн өрсөлдөөний төв цэг рүү хөтөлж байна

       АНУ-Япон, АНУ-Австралийн ашигт малтмалын хэлэлцээрүүд болон Венесуэлийн газрын тосны чиг хандлагад үндэслэсэн- АНУ-тай байгуулсан ашигт малтмалын хэлэлцээрийн дүн шинжилгээ.

Тал нутгийн хөрсний гүнд орших зэс, алт, ховор шороон элемент, литийн нөөц нь өнөөдөр Монгол Улсыг дэлхийн нөөцийн өрсөлдөөний төв цэг рүү хөтөлж байна. Сүүлийн жилүүдэд АНУ өөрийгөө “гурав дахь хөрш” гэж нэрлэн Монгол Улстай уул уурхайн салбарын хамтын ажиллагаагаа эрчимжүүлж, хөрөнгө оруулалт, техникийн дэмжлэг үзүүлэхээ амласан.

I. Сүүлийн үеийн кейсүүдээс авсан сургамж

2025 оноос хойш АНУ нь Япон, Австрали зэрэг холбоотнуудтай хамтран чухал ашигт малтмалын хангамжийн сүлжээг бий болгохын тулд идэвхтэй ажиллаж байна. 2025 оны 10-р сарын 20-нд АНУ, Австрали улсууд "АНУ-Австралийн Чухал ашигт малтмал болон ховор шороон металлын олборлолт, боловсруулалтын хангамжийн аюулгүй байдлын хүрээ"-нд гарын үсэг зурж, дараагийн зургаан сарын хугацаанд 3 тэрбум гаруй ам.долларын хөрөнгө оруулалт хийхээр амласан бөгөөд энэ нь ховор шороон металлын цэвэршүүлэх байгууламж барих ажлыг дэмжихэд чиглэгдсэн. Мөн сарын 28-нд АНУ, Япон улс ховор элементийн хамтын ажиллагааны хүрээний хэлэлцээрт гарын үсэг зурсан, Нанчон арал дээр далайн гүний ховор элементийн туршилтын олборлолт, технологи хуваалцахад анхаарлаа хандуулж байна. Үүний зэрэгцээ, 2026 оны 1-р сард АНУ Венесуэлийн эсрэг "хориг арга хэмжээг сонгон цуцлах"-аа зарлаж, тус улсын газрын тосыг АНУ-ын хяналтан дор дэлхийн зах зээлд нэвтрэхийг зөвшөөрсөн. Энэ нь АНУ "цэргийн оролцоо ба эдийн засгийн хяналт" гэсэн хоёр чиглэлтэй арга барилаар дамжуулан нөөцийн бүрэн эрхээ өөрчилж байгааг харуулж байна. АНУ нь эрчим хүчний салбарт Ашигт малтмалын гэрээний "нийлүүлэлтийн сүлжээний хяналт" логикийг хуулбарлаж, улс төрийн албадлага, цэргийн дарамт шахалт, эдийн засгийн орооцолдоон ашиглан нөөц баялаг ихтэй орнуудад институцийн хяналтыг бий болгож байна. Энэ нь Япон, Австрали зэрэг гэрээнд гарын үсэг зурсан орнуудад тодорхой дохио өгч байна: АНУ-тай холбоотон болно гэдэг нь "нөөцийн оронд аюулгүй байдал"-ын тэгш бус солилцоог хүлээн зөвшөөрөх гэсэн үг юм. АНУ-тай уул уурхайн гэрээнд гарын үсэг зурснаар Япон, Австралид богино хугацаанд хөрөнгө оруулалт, аюулгүй байдлын амлалт авчрах боловч урт хугацаанд энэ нь үндсэндээ баялгийн бүрэн эрхийн солилцоо юм.

II.Монгол, АНУ-ын хамтын ажиллагааны Бодит байдал ба хүлээлтийн зөрүү

1. Хууль эрх зүй ба санхүүгийн эрсдэл АНУ-Японы хэлэлцээр бол зүгээр л "хүрээ баримт бичиг" юм. Хэрэгжүүлэх боломжгүй, Хөрөнгө оруулалтын амлалтууд нь ихэвчлэн зорилгын захидал хэлбэрээр байдаг. Хэрэгжүүлэх мөчлөг урт бөгөөд тодорхойгүй байдал өндөр байна. АНУ хэдийгээр стратегийн эрдэс баялгийн хамтын ажиллагааны ач холбогдлыг байнга дурдаж байгаа ч бодит хөрөнгө оруулалт бараг харагдахгүй байна.

2. Технологи дамжуулахгүйгээр Монгол Улс зүгээр л түүхий эд экспортлогч орон болно. 2025 оны байдлаар АНУ Монголд ховор шороон элементийн ялгах том үйлдвэр байгуулаагүй. Энэ загвар нь Монголыг зөвхөн түүхий эд нийлүүлэгчийн түвшинд үлдээх эрсдэлтэй бөгөөд аж үйлдвэржсэн хөгжилд хүргэхгүй.Хэрэв бид зөвхөн түүхий хүдэр экспортолдог хэвээр байвал, энэ нь өмнө нь зөвхөн ноос, нүүрс зардаг байсан байдалтай төстэй хэвээр үлдэнэ. Урт хугацаанд ийм хэлбэрийн экспорт давамгайлбал Монголын үйлдвэрлэлийн салбарын өсөлт, нэмүү өртгийн шат ахих боломж хумигдах эрсдэлтэй.

3. Газарзүй ба тээврийн зардлын байдал Хэрэв Монголын ховор элементийг АНУ руу төмөр замаар биш, харин агаарын замаар тээвэрлэх юм бол төмөр замын тээврийн зардал найм дахин их байх бөгөөд энэ нь эдийн засгийн хувьд тогтворгүй болно. Хэрэв Монголын ховор элемент АНУ-ын нийлүүлэлтийн сүлжээнд орж чадахгүй бол тэд ашигт малтмалтай боловч борлуулж чадахгүй байх нөхцөлтэй тулгарах болно.

4.Улс төрийн бие даасан байдлын эрсдэл Энэхүү гэрээ нь үндсэндээ нөөцийн бүрэн эрхийг улс төрийн дэмжлэгээр сольж байна. АНУ хувьцаа, санхүүжилт, техникийн зөвлөх үйлчилгээний тусламжтайгаар аажмаар хяналтаа олж авдаг. "Венесуэлийн хэрэг явдал"-ыг давтаж, бусад орны стратегийн нөөцийг хянах.

5. Байгаль орчин, нийгмийн гаднын нөлөө Олон улсын байгаль хамгаалах байгууллагууд дэлхийн уул уурхайн төслүүдэд ихээхэн анхаардаг. Тэдний мэдээллийн ил тод байдал нь олон нийтийн хэлэлцүүлэг, эсэргүүцэл дагуулдаг. Монголын хувьд говь, тал, нуур зэрэг экосистем нь маш эмзэг тул барууны “байгаль хамгааллын улс төрийн тоглоом”-д татагдвал төслүүд гацах, манай улсын олон улсын нэр хүндэд сөрөг нөлөө үзүүлэх магадлал өндөр. АНУ-ын капитал хууль эрх зүйн аргаар Монголын хамгийн том уул уурхайн төсөлд шууд оролцож, асар их нөхөн төлбөр гаргуулсан. Хэрэв ирээдүйд бүх том төсөл ийм байдлаар маргаанд орж, асар их төлбөр гаргахад хүрвэл Монголын хөгжил гадаадын капиталын “гарын атгалтад” орох аюултай.