Н.Тэгшбаяр: Цалингаас өөр төсөвгүй эрдэмтэн, судлаачид хүрзгүй барилгачинтай адил

       Доктор Н.Тэгшбаяртай цаг үеийн асуудлаар ярилцлаа.

-Та сайхан шинэлэв үү, шинэлгээ өргөн дэлгэр болов уу?

-Сайхан шинэллээ. Цагаан сар бол монголчуудын эв нэгдэл, итгэлцлийг сэргээдэг онцгой баяр. Нийгмийн тогтвортой байдлын суурь нь ахмадаа хүндэлж, ураг төрлөө бататгах явдал гэж боддог.

-Цагаан сараар олон хоног амрах нь танд ямар санагддаг вэ. Хөдөө шинэлгээ хийв үү?

-Амралт бол хүний сэтгэл, оюуныг нөхөн сэргээх боломж. Гэхдээ улс орны хэмжээнд тасралтгүй ажиллагаатай салбаруудын ачаалал нэмэгддэг. Боломж гарвал ахмадуудаа зорьж золгож, ёс уламжлалаа сахихыг хичээдэг.

-Цагаан сараар эдийн засгийн эргэлт нэмэгддэг ч өсөлт байдаггүй гэдэг. Та үүнтэй санал нийлэх үү?

-Тийм. Энэ бол бодит үнэн. Мөнгө илүү хурдан эргэлддэг ч шинэ үйлдвэрлэл, бүтээмж нэмэгддэггүй. Өөрөөр хэлбэл, хуримтлалаа хэрэглээ рүү шилжүүлж байгаа хэлбэр. Тиймээс үүнийг эдийн засгийн өсөлт гэж үзэх боломжгүй. Энэ талаар эдийн засагчид илүү нарийн тайлбарлах байх. Эрэлт, нийлүүлэлтийн хуулиар тайлбарлагдах үзэгдэл. Үхрийн өвчүү үхрээсээ, хонины ууц хониноосоо үнэтэй байна гэдэг хошигнол ч үүнийг илтгэнэ.

-Нэг үеэ бодоход урд хөршөөс ирдэг гарын бэлэг багассан уу?

-Албан статистик байхгүй ч иргэдийн амьдрал дээр үнийн өсөлт, зардлын дарамт мэдэгдэхүйц нэмэгдсэн. Үүний улмаас бэлэг, хэрэглээнд илүү хэмнэлттэй, бодлоготой хандах хандлага ажиглагдаж байна. Асуудлыг аль нэг хөрштэй холбохоосоо өмнө Монгол Улс импортын хүнсэндээ 10 гаруй тэрбум ам.доллар зарцуулж буй бүтэц, бодлогоо шинжлэх ухаанч байдлаар дүгнэх шаардлагатай. Энэ бол гадаадын бус, дотоодын бодлогын хямрал.

-Удахгүй хаврын чуулган эхэлнэ. Төрийн бодлого, Засгийн газрын үйл ажиллагааг хэрхэн харж байна вэ?

-Том зорилт ярьж байгаа ч хэрэгжилтийн сахилга, хариуцлага сул байна. Бодлого нь тооцоотой, хэмжигдэхүйц, хариуцлагатай байх ёстой. Сүүлийн 10 жил тасралтгүй нэг нам засаглаж байна. Улс орныг босгох хугацаа аль хэдийнэ өнгөрсөн. Гэтэл хямрал байсаар байна. Тэгэхээр хариуцлагын тухай асуудал УИХ-ын гишүүдийн бүрэн эрхийн асуудал.

-Хүйтний эрч чанга байна. Ус, дулаан, тог хязгаарлах эрсдэл үүсдэг. Яагаад бодит шийдэл гарч чаддаггүй юм бэ?

-Асуудал технологидоо биш, засаглалд бий. Алдагдалтай тариф, сул менежмент, алсын хараагүй, богино хугацааны улс төрийн шийдвэр эрчим хүчний салбарыг олон жил гацаалаа. Өөрөөр хэлбэл, үйлдвэрлэсэн өртгөөсөө доогуур үнээр талхаа зардаг талхны үйлдвэр дампуурдаг жамтай адил зүйлийг эрчим хүчний салбарын өнөөгийн байдал харуулж байна. Өнөөдөр Монголын эрчим хүчний салбар сэхээний тасагт байна. Бөөрөлжүүтийн цахилгаан станц ашиглалтад ороогүй бол улсаараа хөлдөх байлаа. Улс төрийн эр зориг гаргаж, эрчим хүчний үнийг чөлөөлөн зах зээлийн горимд оруулах цаг болсон. Гэхдээ энэ Засгийн газар үүнийг шийдэж чадна гэдэгт мэргэжилтнүүдийн итгэл сул байна.

-Тархмал эх үүсвэрийг нэмэхээс өөр ямар гарц байна вэ?

-Гурван чиглэл зайлшгүй хэрэгтэй. Нэгдүгээрт, эрчим хүчний үнийг чөлөөлөхтэй зэрэгцэн хэмнэлт, үр ашгийг нэмэгдүүлэх. Хоёрдугаарт, дамжуулах, түгээх сүлжээг хувьчилж, шинэчлэх. Гуравдугаарт, суурь ачааллыг даах боит нэмэлт эх үүсвэрийг яаралтай ашиглалтад оруулах. Эдгээрийг зэрэг хэрэгжүүлэхгүй бол эрчим хүчний тасалдал, хямрал арилахгүй.

-Байгалийн баялгийн өгөөжийн 60 хувийг иргэдэд олгох асуудалд та ямар байр суурьтай вэ?

-Байгалийн баялгийн өгөөжийн 60 хувийг иргэдэд олгох зарчим бол зөв. Энэ нь Үндсэн хуулийн үзэл санаа. Гэхдээ нэг удаагийн улс төрийн бэлэг байж хэрхэвч болохгүй. Ил тод хууль, бодит тооцоонд суурилсан, тогтвортой сангаар дамжиж, үе хоорондын шударга хуваарилалт хийх ёстой. Өмнө нь сангуудыг үр ашиггүй зарцуулж, улмаар татан буулгасан, хариуцах эзэнгүй болгосон гашуун туршлага бий. Эрүүл мэндийн даатгалын сангийн жишээ үүнийг тод харуулсан. Иймээс энэ удаад хяналт, хариуцлага, ил тод байдлыг нэгдүгээрт тавих ёстой.

-Уул уурхайн салбарыг эсэргүүцэх хандлага яагаад арилахгүй байна вэ?

-Нэг талаасаа итгэлцэл алдагдсантай холбоотой. Ашиг нь цөөн хүнд, эрсдэл нь олон хүнд ноогддог мэт ойлголт бий. Үүнийг ил тод байдал, орон нутгийн бодит өгөөж, шинжлэх ухаанч хяналтаар л засна. Мөн эх орончийн арьс нөмөрч, жагсаалаас тэрбумтан төрдөг явдлыг таслан зогсоох цаг болсон.

-Мега төслүүд, ялангуяа газрын тос боловсруулах, ураны төслүүд эдийн засагт бодит нөлөө үзүүлэх үү?

-Газрын тос боловсруулах үйлдвэр ашиглалтад орж, системээрээ ажиллаж чадвал эдийн засагт бодитоор нөлөөлнө. Гэхдээ хугацаа хэтэрч, улстөржвөл хүлээлт л өснө. Ураны хөрөнгө оруулалтын гэрээ хийгдсэнээр нэг мега төсөл хөдөлсөн. Уран бол өндөр стандарт, өндөр хариуцлага шаардсан салбар. Энэ асуудлыг эсэргүүцэгчдийн яриагаар биш, физикч, химич, геологич зэрэг нарийн мэргэжлийн шинжээчдийн санал, дүгнэлтэд тулгуурлан шийдэх нь зүйтэй. Байгалийн ухааны суурьгүй тэмцэгчдийн үгээр явбал ямар ч төсөл эрсдэлд орно.

-Танай судалгааны багийн "Монгол орны ундны усан дахь уран" нэгэн сэдэвт хамтын бүтээлийг Шинжлэх ухааны академийн Физик-технологийн хүрээлэнгээс Монгол Улсын Төрийн шагналд нэр дэвшүүлжээ. Энэ бүтээлийн судалгааны гол үр дүн, ач холбогдол юу вэ?

-Товчоор хэлбэл, олон хүний амь нас, эрүүл мэндийг урьдчилан хамгаалж, эрсдэлээс сэргийлсэн маш чухал үндэсний хэмжээний судалгаа юм. Учир нь бид 10 гаруй жил 330 сум, гурван тосгоны гүний ундны уст цэгүүдээс 1000 гаруй дээж авч физик-гидрогеохимийн шинжилгээ, судалгааны үр дүнд тодорхой хувьд нь цацраг идэвхт элемент болох уран нь олон улсын стандартаас давсан буюу хүлцэх дээд утгаас их байсныг тогтоосон. Үүний мөрөөр Мэргэжлийн хяналтын ерөнхий газрын Цөмийн болон цацрагийн хяналтын хэлтэстэй хамтарч, зөвлөмж өгснөөр тухайн ундны гүний уст цэгүүдийг хаалгасан.

-Төгсгөлд нь нэмж хэлэх зүйл байна уу?

-Монголд асуудал шийдэхэд саад болж буй гол зүйл бол мэдлэг биш, засаглал. Шинжлэх ухаанд суурилсан, ил тод, хариуцлагатай бодлого л улс орныг хямралаас гаргана. Хөгжилтэй, эдийн засгийн өсөлттэй орнууд шинжлэх ухаанд ДНБ-ийхээ 3–4 орчим хувийг тогтмол зарцуулж байна. Харин Монгол Улсад энэ үзүүлэлт 0.1 хувьд ч дөхөхгүй байгаа нөхцөлд хөгжлийн тухай ярих бодит үндэс алга. Иймээс эрдэмтэн судлаачдадаа тодорхой даалгавар өгч, түүнийг хэрэгжүүлэх төсвийг шийдэж чаддаг төр, улстөрчид зайлшгүй хэрэгтэй. Цалингаас өөр төсөвгүй эрдэмтэн судлаач бол хүрзгүй барилгачинтай адил.