Амины төлөөстэй "дөт" зам

      Ардын дунд хэлэлцдэг олон үнэн үг бий. Тэдгээрийн нэг бол “Хурдан явж ирэв үү бус сайн явж ирэв үү” гэж асуудаг гэх... Энх тунх золгохын ерөөл билиг тэр. Гэтэл бид аль болох хүрэх газраа түргэн очиж, бороотой ч болзоондоо гэдгийн адил яарч зам товчилж, хурд хэтрүүлэх зэргээр эрдэнэт амиа эрсдэлд оруулсаар байна.

Ердөө хоёрхон хоногийн өмнө Дорнод аймгийн Халхгол сумын нутаг, Хошуу бургас гэдэг газарт Буйр нуурын мөсөн дээгүүр зорчиж явсан зургаан зорчигчтой “Toyota Prius-30” загварын суудлын автомашин нуурын мөс цөмөрсний улмаас живсэн харамсалтай тохиол дахин гарсан. Үүний улмаас хоёр том, хоёр хүүхдийн амь эрсэдсэн. Тэдний цогцсыг эрэн хайх ажиллагаа одоо хүртэл үргэлжилж буй.

Ерөөс монголын томоохон нуур, цөөрөм, гол мөрний мөс цөмөрсний улмаас амиа алдагсдын тоо жил бүр нэмэгдэх болов. Угтаа албаныхан томоохон гол, нууруудын мөсний зузаан харилцан адилгүй нимгэрдэг тухай цаг тутамд сануулж, анхааруулдаг. Мөн “хар хил” хэмээх аюулт мангасын ам руу өөрсдөө гүйгээд орчихгүй байхыг ямагт сэрэмжлүүлж ирсэн. Гэвч бид зам товчилж, нарны эртэд урт зам товчлох мугуйд бодлоосоо ангижирсангүй. Угтаа сааргүй, саадгүй явж зорьсон газартаа хүрэх нь чухал. Түүнээс бус эрүүл мэнд, энх тунх бүхнээ дэнчин тавиад мөсөн дээгүүр мянган бээрийг товчлохоор зориглох нь огтоос сайн үйлдэл бус гэдгийг сайтар ухамсарлах хэрэгтэй.

Онцгой байдлын байгууллагын мэдээллээр сүүлийн жилүүдэд зөвхөн мөс цөмөрсний улмаас амь насаа алдсан тохиолдол тогтмол бүртгэгдэж буй. Анхааруулга, сэрэмжлүүлэг тасрахгүй. Мөсний зузаан харилцан адилгүй, нар салхи, урсгал усны нөлөөгөөр дотроосоо нимгэрдэг, “хар хил” үүсдэг. Гэвч бид зам точлох гэж яарч, цаг хэмнэх гэж амиа дэнчин тавьсаар л байна.

Монголчууд уг нь эртнээс байгальтайгаа дасан зохицож ирсэн үндэстэн. Гол мөрөн хөлдөх цаг, цөн түрэх, мөс цөмрөх аюулаас сэрэмжилж, болгоомжилдог байв. Хаврын шар усны үер, намар оройн жиндүү салхинаас хүртэл үр хүүхдийнхээ эрүүл мэндийг хамгаалдаг байлаа. Гэтэл өдгөө техник технологи хөгжиж, хурдан тэрэг олшрох хэрээр аливаад улам бүр хайнга ханддаг болжээ.

Машин гэдэг бидний амьдралыг хөнгөвчилж өгдөг хэрэглээний чухал эд болохоос бус бусдад гайхуулах, гангарч онгирох хэрэгсэл биш. Гэтэл энэ унаа ямагт эрсдэл дагуулсаар байна. Үнэндээ бид элдэв өвчин, бусдын цахимаар хий хоосон сүр бадруулдаг аливаа нэг хорт бодис, уул уурхай ухаж лус савдаг хилэгнүүлсний гайгаар бус өөрсдийн болгоомжгүй үйлдлийн улмаас, зам тээврийн ослоор амиа алдах нь элбэг болов. Хурд хэтрүүлэх, гүйцэж түрүүлэх, зам товчлох оролдлогууд ослын голлох шалтгаан хэвээрээ. “Хэдэн минут ч гэсэн хэмнэж л байвал гэх” өөрийгөө хаацайлсан үгийн араас эмгэнэлт мэдээ дагалдах жишиг тогтож байна уу даа гэж халагламаар.

Хэмжилтийн судалгаагаар сүүлийн хоногуудад эрс хүйтэрсний улмаас ихэнх гол мөрөн, нуурын мөсний зузаан өмнөх арав хоногоос 5-25 см нэмэгдэж, 20-175 см зузаан мөсөн бүрхүүлтэй болсон гэв. Гэлээ ч эл мэдээлэл амь насны даатгал болохгүй. Учир нь зарим гол мөрний адгаар мөсний зузаан 5 см нимгэрсэн талаарх судалгаа ч давхар гарсан. Нуурын толио, гол мөрний нийт уртын дагууд мөсний зузаан харилцан адилгүй тогтсон байдаг. Иймээс мөсний даац тээврийн хэрэгсэл, мал, хүн явахад хангалттай хэмжээнд хүрч бэхжээгүй байх нь бий.

Монгол хүний амьдралын ухаан “энх тунх” гэдэг үгэнд багтдаг. Энэ нь дан ганц өвчин зовлонгүй байхыг хэлэхгүй. Эрсдэлээс зай барьж, аюулыг ухаарч, өөрийгөө хянаж чаддаг байхыг хэлнэ. Амьдралынхаа үнэ цэнийг ухамсарлаж явахыг өгүүлнэ. Тэгээд ч амь нас гэдэг магадлалын тоо, статистик үзүүлэлт биш. Нэг удаа аз дайрахад дараагийн удаад мөнөөх зорчих харгуй тань амины төлөөстэй дөт зам болсон байж мэднэ. Байгаль хэн нэгний туршлага, бардамналд огтоос захирагддаггүй юм шүү дээ.