М.Саруул-Эрдэнэ: Дилова хутагтын архивын болон гадаад баримтууд ил гарч түүний амьдрал, замнал нь нэлээд тодорхой боллоо

    “Төр шашны нэрт зүтгэлтэн Дилова хутагт Жамсранжав, Америкийн нэрт монголч эрдэмтэн Оуэн Латтимор нарын нөхөрлөл, үйл хэрэг, өв” сэдэвт олон улсын эрдэм шинжилгээний хурал өчигдөр боллоо. Энэ үеэр АНУ-ын Конгрессын номын сангийн монгол номын мэргэжилтэн, доктор Мягмарын Саруул-Эрдэнэтэй ярилцлаа.

-Дилова хутагт Жамсранжавын нэг хөөрөг эх орондоо буцаж ирлээ. Дилова хутагтын хөрөнгө хураасан баримтаас үзэхэд түүнд нэг бус хөөрөг байжээ?

-Үндэсний музейд үзвэр болгон дэлгэгдсэн хөөрөг бол түүний амьд ахуй цагтаа буюу Америкт байхдаа үргэлж хэрэглэдэг байсан эд зүйл юм. Харин Монголд байхдаа эсвэл Өмнөд Монголд байхдаа худалдаж авсан, бэлгэнд авсан эсэх нь түүхийн хуудаснаа тодорхойгүй. Америк улсад барьж ирсэн хөөрөг нь. Тэрээр Оуэн Латтиморын хүү Батбилиг буюу өөрийн хуурай хүүд хөөргөө өгсөн байгаа юм. Латтиморын хүү Батбилиг бол Дилова хутагт Жамсранжавын godson буюу хуурай хүү билээ. Батбилиг өөрийн охин Анна Латтимор Прайсд өвлүүлж үлдээсэн нь ийнхүү Монголд эргэн ирээд байна. Мэдээж таны хэлж буй хөрөнгө хураасан баримтад бол долоон хөөрөг хураагдсан гэж тэмдэглэсэн байгаа боловч тэрбээр Өмнөд Монголд байхдаа өөр олон хөөрөгтэй байсныг үгүйсгэхгүй. Мөн Өмнөд Монголд их олон шавьтай байсан гэдэг.

-Түүний өөр эд зүйлс бий юү?

-Завхан аймагт Чойжилсүрэн зохиолч анх очихдоо Дилова хутагт нэлээд олон зүйлсийг авч ирсэн. Тийнхүү Завханы музейд хүлээлгэж өгсөн. Завханы музей тэдгээр үзмэрүүдээ түр Үндэсний музейд дэлгээд байна. Харин гэрэл зургууд нь АНУ-аас ирсэн янз бүрийн гоё, сонин зурагнууд бий. АНУ-ын Конгрессын номын сан, Пеннсильванийн Их Сургууль, Иелийн Их сургууль зэрэг олон газраас ирсэн зурагнууд юм. Үндэсний музейд түүний үс, малгай, дээлнээс эхлээд эдэлж хэрэглэж байсан олон зүйлс дэлгэгдсэн байна.

-Дилова хутагт тагнуул байсан гэж өнөөдрийн хурлаар ярьж байна?

-Тийм, энэ удаагийн хурлаар яригдсан. Ванчигбогдыг тагнах гэж Монголоос гарсан юм. Тагнуул бол бэтгэгдсэн зүйл бол байхгүй гэхэд хилсдэхгүй байх. Хутагт хүн учир Ванчигбогдыг тагнах тагнуулаар гарсан гэдэг мэдээ, баримт олон байгаа. Тагнуулаар гаргахдаа хуурамч мэдээ тараасан байгаа юм. Нөгөө талд очиход нь сэжиг төрүүлэхгүйн тулд урвасан, оргосон гэж мэдээ тараасан аж. Дилова хутагт оргосон… оргожээ… гэсэн мэдээ нь сүүлдээ үнэн болсон.

-Монголд яагаад эргэж ирээгүй вэ?

-Угаасаа Дилова хутагт Монголоос гараад л хэмлэгдүүлэлт эхэлсэн шүү дээ. Тухай цаг үед хутагтуудаас ганцаараа амьд үлдсэн нь Дилова хутагт юм. Бусад нь бүгд байхгүй. Харин сүүлд НҮБ-ын төлөөлөгч уулзахдаа “Та нутагтаа очих бодол байна уу, цаг гайгүй болсон” гэж хэлсэн байдаг юм.

Эргэн ирээгүй гол шалтгаан нь хүн хөөдчихгүй гэсэн санаа юм. 1960 он хүртэл Дилова хутагтын хамаатан төрөл саданг тагнаад л байдаг байсан. Хүнтэй холбогдох л юм бол ер нь өөрөө хэрэгт ороод зогсохгүй хүнийг хэрэгт татна гэсэн үг. Хутагтын эгчийнх нь хүүхдийг хүртэл худалч хүнд тагнадаг байж. Түүний хамаатан төрөл саданг тагнадаг байсан тагнуулуудын мэдээ саяхан ил болсон юм. Гэндэн гэж хамт оргон гарсан хүнийг 1945 онд эргэн ирэхэд нь бас удаан тагнаж, хэнтэй уулзаж, юу ярьж байгааг нь тагнасан байдаг.

-Латтимор түүнийг Америк руу оргон зайлахад их тусалсан гэдэг. Тэдний харилцаа их дотно байсан гэдэг?

-Латтиморт монгол хэл зааж өгсөн хүн бол Дилова хутагт. Анхандаа багш, шавийн харилцаатай байсан тэд дотны анд нөхөд, ах дүүс болтлоо нөхөрлөсөн. Америк улсад байхад түүнийг гэр бүлийн гишүүн адил дотно байсан. Латтимортын хүүгийн загалмайлсан эцэг байсан гэхээр хэр их дотно байсан нь тодорхой биз ээ. Хүүд нь Батбилиг гэж нэр өгсөн. Батбилиг эхнэр авахад эхнэрт нь Эрдэнэгэрэл гэж нэр өгсөн байдаг.

-Латтимор Дилова хутагтын Америк руу явах зардал 404 төгрөгийг гаргаж байсан гэж үнэн үү?

-Тийм, одоо бол монголчууд бидэнд Дилова хутагтын тухай буруу ойлголт бараг үлдсэнгүй. Дилова хутагт судлал маш сайн хөгжлөө. Дилова хутагтын архивын болон гадаад баримтууд ил гараад түүний амьдрал, замнал нь нэлээд тодорхой боллоо.