140 жилийн хамгийн хүчтэй Эль Нино

       2026 оны зургаадугаар сарын 11-нд Далай, агаар мандлын үндэсний удирдлагын газрын (NOAA) Америкийн цаг уурчид Номхон далайд Эль Ниногийн үйл явдал эхэлж, ойрын долоо хоногт дэлхий даяар цаг агаарын төлөв байдлыг өөрчилж болзошгүй гэж албан ёсоор мэдэгдэж байсан. Энэ удаад онцгой хүчтэй байж магадгүй гэж цаг уурчид анхааруулж байгаа ба үүний үр дагаврыг дэлхий дахинаа мэдэрч эхлээд байна. Нью-Йоркийн их сургуулийн агаар мандал, хүрээлэн буй орчны шинжлэх ухааны профессор Пол Рауни "Энэ нь сүүлийн 140 жилийн хамгийн хүчтэй Эль Нино болох бодит боломж бий" гэж хэлжээ.

Дэлхийн цаг уурын байгууллага (WMO) Эль Ниногийн нөхцөл байдал наад зах нь өвөл хүртэл үргэлжилнэ гэж үзэж байна. Хүч чадал, үргэлжлэх хугацаанаасаа хамааран цаг уурын энэхүү үзэгдэл нь хэд хэдэн бүс нутагт ган гачиг, үер, халууны давлагаа, хоол хүнс, усны хангамжийг тасалдуулж болзошгүй юм. НҮБ-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга Антонио Гутерриш “Дэлхий нийт үүнийг цаг уурын яаралтай сэрэмжлүүлэг гэж үзэх ёстой. "Эль Ниногийн нөлөөлөл дэлхийн дулаарлын галд тос нэмэх болно" гэсэн.

Эль Нино гэж юу вэ?

Эль-Нино бол хоёроос долоон жил тутамд тогтмол тохиолддог, байгалийн жамаар үүсдэг өргөн цар хүрээтэй цаг уурын үзэгдэл юм. Энэ нь Номхон далайн экваторын төв ба зүүн хэсэгт далайн температурын хэлбэлзэл, эдгээр бүс нутагт агаар мандлын өөрчлөлтүүдээр тодорхойлогддог.

Эль Нино байгалийн үзэгдэл хэрхэн үүсдэг вэ?

Номхон далай дээгүүр салхи ихэвчлэн Өмнөд Америкаас Зүүн өмнөд Ази руу салхилдаг. Өмнөд Америкийн эрэг орчмын далайн гадаргуу сэрүүн байх нь (урсгалын улмаас) өндөр даралтын бүсийг үүсгэдэг бол Зүүн өмнөд Азийн дулаан ус нам даралтын бүсийг үүсгэдэг.

Эль Ниногийн жилүүдэд суларсан салхины урсгал нь ердийнх шигээ зүүнээс баруун тийш бүлээн усыг зөөж чадахгүй гэсэн үг юм.

Номхон далайн халуун орны салхи суларч, бүлээн ус хуримтлагдахад бүх зүйл эхэлдэг. Нөлөөлөлд өртсөн газар нутгийн хэмжээ нь ойролцоогоор АНУ-ын эх газрын хэмжээтэй бөгөөд зөвхөн нэг бүс нутагт нөлөөлж байгаа ч үр нөлөө нь дэлхий даяар мэдрэгдэж байна.

"Халуун орны агаар мандлын өөрчлөлт нь дунд өргөргийн илүү алслагдсан бүс нутгуудад нөлөөлж болзошгүй. Тийм ч учраас бид газар хөдлөлтийн голомтоос хэдэн мянган километрийн зайд байгаа ч үүнд маш их санаа зовж байна" гэж Goddard сансар судлалын хүрээлэнгийн (GISS) захирал Гэвин Шмидт DW-д өгсөн ярилцлагадаа тайлбарласан байна. Энэ нөлөө нь Шмидтийн хэлснээр Эль Нино дэлхийн гинжин урвалыг өдөөсөн эхлэл байх юм.

Ямар үр дагавар хүлээж байна вэ?

Нөлөөлөл нь бүс нутгаас хамаарч ихээхэн өөр өөр байдаг. Зарим газарт ган гачиг болох эрсдэл нэмэгддэг бол зарим газарт үер болдог. Төв Америк, Ази, Африк, Австралийн зарим хэсэг нь Эль Ниногийн үеэр илүү халуун, хуурай цаг агаартай байдаг. Үүнээс үүдэн усны хомсдол нь хөдөө аж ахуй, усан цахилгаан станц, усан хангамжид нөлөөлж болзошгүй. Гондураст орон нутгийн эрх баригчдын тооцоолсноор тус улсад олон хэсэгт хүчтэй ган гачигт нэрвэгдэнэ. Нийслэл Тегусигальпа хотод усны онцгой байдал хэдийн зарлаад байна.

Манай гаригийн бусад газруудад эрсдэл өөр өөр байдаг. Өмнөд Америкийн Номхон далайн эргийн зарим хэсэгт Эль Нино хүчтэй аадар бороо, сүйрлийн үер авчирдаг. Үр нөлөө нь аадар бороо зогсох эсвэл усан сан хатсаны дараа удаан хугацаанд мэдрэгддэг. Уур амьсгалын энэхүү үзэгдэл нь ургац алдах, эдийн засгийн алдагдал их наяд долларт хүрэхтэй холбоотой юм. 2015-2016 онд ургац алдсаны улмаас дэлхий даяар олон сая хүн хүнсний тусламж хэрэгтэй болсон.

Ой хээрийн түймрийн давтамж нэмэгдэж байгаа нь санаа зовоосон асуудал болоод байна. Эрдэмтэд Эль-Ниногийн нөлөөгөөр Австрали, Канад, АНУ, Амазоны ширэнгэн ойд гал түймэр гарахад нөлөөлж буй халуун, ган гачиг болох эрсдэл нэмэгдэнэ гэж анхааруулж байна.

Шуурга, Атлантын далайн хар салхины улирал

Эл Нино нь халуун орны шуурганы үйл ажиллагаанд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. Эрдэмтэд энэ жилийн Атлантын далайн хар шуурганы улирал ердийнхөөс бага эрчимтэй болно гэж таамаглаж байна. Эль-Ниньогийн үеэр Атлантын далай дээгүүр салхины шилжилт ихсэж, шуурга үүсэх, хөгжихөд илүү төвөгтэй болгодог.

"Номхон далайн төв болон зүүн халуун орны бүс нутагт ус дулаарч эхэлж байна. Ер нь Эль Ниногийн хөгжил, ялангуяа хар салхины оргил үед үүлний бүрхэвч, аянга цахилгаан, хур тунадас, Атлантын далай дахь халуун орны циклонуудын тоо буурахад хүргэдэг" гэж энэ талаар судалдаг  эрдэмтэн Брайанг хэлсэн байна.

Гэхдээ шуурга бага байх нь аюул багатай гэсэн үг биш юм. Нэгэнт шуурга болж хувирвал түүний цаашдын хөгжлийг урьдчилан сэргийлэх нь илүү хэцүү болно. Тиймээс ийм нөхцөлд цөөн тооны хар салхи ч гамшигт үр дагаварт хүргэж болзошгүй юм. Номхон далайд дүр зураг өөр байна. Тэнд Эль Нино нь ихэвчлэн эсрэгээр нөлөөлж, илүү их шуурга үүсгэж, эрчимжихийг дэмждэг.

Далайн экосистемүүд ч тодорхой эрсдэлтэй тулгарч байна. Эль Нинотой холбоотой далайн температурын өсөлт нь шүрэн цайралтыг өдөөж, уур амьсгалын өөрчлөлтөөс үүдэлтэй олон удаагийн халууны долгионы улмаас суларсан шүрэн хад руу нэмэлт аюул учруулж болзошгүй юм. Энэ нь хөдөө аж ахуйд ч нөлөөлдөг. Энэтхэгт манго тариаланчдын ургац эрс буурчээ. Цаг агаарын хэвийн бус байдлаас болж модны цэцэглэлт, жимс ургалтыг тасалдуулж, үйлдвэрлэл буурч, орлого нь муудсан.

Уур амьсгалын өөрчлөлт Эль Нинод хэрхэн нөлөөлдөг вэ?

Эрдэмтэд уур амьсгалын өөрчлөлт Эль Ниног илүү хүчтэй болгож байгааг баттай нотлох баримт байхгүй гэж мэдэгджээ. Гэсэн хэдий ч энэ нь түүний үр нөлөөг улам дордуулж болзошгүй, жишээлбэл, хүчтэй ган гачиг нь эрс тэс ган болж хувирах болно гэж NOAA-ийн ахлах эрдэмтэн Майкл МакФадден тайлбарлажээ.

Дулаан уур амьсгал нь илүү их чийгийг хадгалж, хэт их хур тунадас, үерийн эрсдэлийг нэмэгдүүлдэг. Температурын өсөлт нь хөрсийг хурдан хатааснаар ган гачгийг эрчимжүүлнэ. Дэлхийн дундаж температур аль хэдийн дээд цэгтээ хүрсэн үед Эль Нино шинэ температурын дээд амжилтыг бий болгож магадгүй юм.

Бид Эль Нинод бэлдэж чадах уу?

Эль Ниногийн нь хэдэн сарын өмнөөс урьдчилан таамаглах боломжтой байдаг. Эрдэмтэд далайн температур, агаар мандлын нөхцөлийг хянаж, засгийн газар болон олон нийтэд урьдчилан бэлдэх боломжийг олгодог.

Урьдчилсан мэдээ нь эрх баригчдад ургацаа хадгалах, үерийн хамгаалалтыг бэхжүүлэх, урьдчилан сэргийлэх системийг сайжруулахад тусалдаг. "Хэвийн бус чийглэг эсвэл хуурай нөхцөл байдал хаана тохиолдохыг бид урьдчилан мэдэж байгаа. Урт хугацааны цаг агаарын урьдчилсан мэдээний ачаар сөрөг үр дагаврыг бууруулах стратеги боловсруулж, хамгийн хүнд хэцүү стратегиас зайлсхийх хангалттай хугацаа байна" гэж МакФадден дүгнэсэн байна.

З.ЦЭЦЭГ