Хүүхдийн сэтгэл зүйч С.ХУЛАН: Сошиал орчинд оруулсан мэдээллийг хүүхэд тань болон гэмт хэрэгтэн ч харж байгаа

       Эцэг эхчүүд гэр бүлийн зөрчил маргааны асуудлаа сошиал орчинд нийтлэх болсон нь бага болон өсвөр насны хүүхдэд ямар нөлөөтэй талаар Хүүхдийн сэтгэл зүйч С.Хулантай ярилцлаа.

-Сүүлийн үед сошиал орчинд эцэг эхчүүд хувийн амьдралынхаа зөрчил маргааныг ил тод нийтлэх боллоо. Энэ нь хүүхдэд ямар сөрөг нөлөөтэй байж болох вэ?

-Миний хувьд 2015 оноос хүүхдийн сэтгэл зүйн зөвлөгөө заслын чиглэлээр ажиллаж байна. Жилээс жилд зөвлөгөө авахаар ирж байгаа хүүхдийн асуудал, гарч байгаа хэргүүд улам л хүндэрч байна. Санаанд багтамгүй зүйлүүдтэй бараг өдөр бүр л нүүр тулгарч, цахим гэмт хэргийн хохирогч, цахим булли, нийгмийн гадуурхалт, үл хайхралт, ганцаардалтад өртсөн хүүхдүүд их ирэх болсон. Хүнийг хэл ам бие махбодын хувьд хохироохоос илүү сэтгэл санааны хүчирхийлэл үйлдэх, ялангуяа хүүхдийг гэр бүл нь тогтворгүй сэтгэл санаа, тавгүй байдлыг нь ашиглаад улам сул дорой, хүчгүй байдалд оруулах оролдлого хийж байна. Үүнд хүнийг гутаан доромжлох боломжтой мэдээлэл болон мэдээлэл авах боломжтой бүх сувгуудыг ашигладаг.

Зөвхөн сөрөг мэдээлэл гэлтгүй гэр бүлээрээ хамт байгаа зураг, гэр орон, сургууль, аялал зугаалга гээд бүх мэдээллээ ил тод байлгах нь хүүхдийн хувийн орон зайд ямар аюултай болохыг эцэг эхчүүд тэр бүр анзаардаггүй.

-Гэр бүл салалт нийгэмд их байна. Эцэг эхчүүд хүүхдээ бодсон шийдвэр гаргаж чаддаг уу. Ямар алдаа нийтлэг гардаг вэ?

-Тийм ээ. Эцэг эхчүүд сална гэж бодож гэрлэхгүй. Сайхан амьдарна л гэж бодож үр хүүхэд төрүүлдэг ч санаснаар болохгүй үе байна. Гэхдээ гэр бүл салалт хүүхдийн сэтгэл зүйд хамгийн хортой. Удаан хугацаанд илэрдэг болохоор эхэн үедээ анзаарагдахгүй байж болно. Өнөөдөр гурван настай хүүхэд 10 жилийн дараа өсвөр насанд хүрнэ. Хүүхэд аажмаар дуугүй болж, санаашрах нь ихсэх, нойр хоол, хичээл сурлагадаа муудах, өөртөө итгэлгүй болж, өөрийгөө үнэ цэнэгүй хүн болсон юм шиг боддог. Хамгийн хэцүү нь хүүхэд ээж аавыгаа муу хүн гэж боддоггүй учраас энэ бүх хэрүүл маргаан, салалтад өөрийгөө буруутгах мэдрэмж авдаг.

Зарим тохиолдолд зан ааш эрс өөрчлөгдөх, огт гаргаж байгаагүй авир гаргах, сургууль цэцэрлэг дээрээ хүүхдүүдтэй муудалцах, утас дэлгэцийн хэрэглээ нэмэгдэх гэх мэт зан үйлийн сөрөг байдлууд илэрч болно. Ганц салалт ч биш, хамт байгаа хэрнээ байнгын хэрүүл маргаантай, хүйтэн хөндий харилцаа бол хүүхдэд илүү хортой нөлөө үзүүлдэг гэсэн судалгааны дүгнэлтүүд бий. Хүүхэд анзаараагүй, мэдээгүй юм шиг байсан ч дотроо бүх зүйлийг мэдэхийн хажуугаар бодитоор юу ч хийж чадахгүй байгаадаа өөрийгөө буруутгадаг.

Сэтгэл зүйн зөвлөгөөний үеэр ирж буй хүүхдүүд “Ингэж байхаар салчихаасай. Дахиж хэрүүл зодоон хармааргүй байна. Надад ямар байгааг хэн ч ойлгодоггүй. Хичээл тарахаар л гэрт юу болох бол гэж айдаг” гэж ярих тохиолдол бишгүй таардаг. Үүнээс болж гэртээ харихыг хүсэхгүй, гадуур тэнэх, өөрийгөө таагүй бодлоос түр ч гэсэн холдуулах гэсэндээ янз бүрийн донтолтод өртөх эрсдэл улам ихэсч байна. Мөн гэр бүл салалтын үед наймаас дээш насны хүүхэд эцэг эхийн аль нэгийг сонгох эрхтэй байдаг. Гэтэл ямар нэг урьдчилан ойлгуулж сэтгэл зүйг бэлдэхгүйгээр сонголт хийхийг гэнэт тулгах, эсвэл би чамайг төрүүлж өсгөсөн гэдгээрээ илүү нөлөөлөхийг оролдох асуудал нь хүүхдэд маш их дарамт болж, сэтгэл зүйн гэмтэл үүсгэдэг. Тиймээс гэр бүл салах шийдвэрээ баттай гаргасан бол үр хүүхдийнхээ төлөө эрүүл салалтын тухай ойлголтыг өөрсдөө мэдэж байх хэрэгтэй.

-Амьдралд тулгарч буй асуудлыг өсвөр насны хүүхдүүддээ илэн далангүй ярих нь зөв үү?

-Тийм ээ. Хүүхдүүд бидний бодож байгаагаас илүү ухаалаг, хэрсүү болсон. Зарим эцэг эхчүүд хүүхдээ ойлгохгүй байх гэж бодоод салж байгаагаа хэлэлгүй удаан хугацаанд нуудаг. Энэ нь хүүхдэд улам л эргэлзээтэй, ойлгомжгүй хэцүү мэдрэмж төрүүлнэ. Алив асуудлыг хүүхдэд тайлбарлаж өгөх нь тухайн хүүхдийн сэтгэл зүй болоод сэтгэн бодох чадварт сайн нөлөөтэй. Тэгэхдээ хүүхдийн нас насанд тохирсон байдлаар ярьж ойлгуулж байх нь зөв. Жишээ нь, бага насны хүүхдэд ном үлгэрээр, өсвөр насны хүүхдэд бол тухтай цаг гаргаж байгаад тайлбарлаж ярилцах гэх мэт. Бүр боломжгүй бол мэргэжлийн хүнээс зөвлөгөө авах нь зүйтэй.

-Эцэг эхчүүд гэр бүлээс бусад хүмүүстэй найрсаг харилцдаг хэрнээ гэр бүлийнхэндээ болон хүүхдүүдтэйгээ харилцахдаа өөр араншин гаргах нь бий. Энэ талаар та юу хэлэх вэ?

-Хүүхдийн сэтгэл зүйн асуудлыг гэр бүл, эцэг эхээс тусад нь салгаж ярих боломжгүй бүхэл бүтэн систем байдаг л даа. Хүүхдийн сэтгэл зүйн асуудал яригдаж байгаа бол эцэг эхийн харилцааны асуудал заавал яригдана.

Сүүлийн үед залуу ээж аавууд энэ тал дээр нэлээн сайн хөгжиж суралцаж байгаа. Багаас нь хүүхэдтэйгээ ярилцаж, хамт цагийг өнгөрөөх тал дээр маш мундаг болсон. Амьдралд юу чухал вэ гэдгийг харьцангуй ойлгодог болоод байна уу гэж харсан. Тэдгээр хүүхдүүдийн өмнөөс баяртай байгаа. Хамгийн хайртай хүмүүстээ хамгийн сайнаар ханддаг байх нь эрүүл гэр бүлийн харилцаа юм. Сайн хандлага гэдэг нь зөвхөн эд материал, хоол хүнс биш, зан харилцаа, анхаарал халамж маш эрхэм зүйл.

-Хөгжилтэй байдлаар хүүхдийн зураг, дүрс цахим орчинд их тархдаг. Хүүхдийн мэдээллийг цахимд байршуулах талаар хүүхдийн эрхийг хамгаалах хуулийн заалт байдаг уу. Хэрэгжилт хэр байдаг вэ?

-Хүүхэд хамгааллын тухай, цахим гэмт хэрэгтэй тэмцэх, хувийн нууцтай хүний эрхтэй холбоотой хуулийн зохицуулалтууд бий. Гэхдээ иргэд өөрсдөө мэдлэг мэдээлэл дутмаг байдлаас болоод магадгүй томчууд өөрийн сошиал орчны хандалтаа өсгөх зорилгоор янз бүрийн хувийн мэдээллээ нийтэлдэг.

Ер нь уйлж буй бичлэг, эсвэл хэрэлдэж, шүүмжилж байгаа гэдэг ч юмуу сэтгэл хөдлөл ихтэй бичлэгүүд их хандалт авдаг нь судалгаанаас харагддаг. Энэ дунд хүүхдүүд л хэцүү. Өөрсдөө мэдээлэл боловсруулах нас нь болоогүй байхад ямар ч шүүлтүүргүйгээр болсон болоогүй баахан мэдээллийг авна. Тэр мэдээлэл цаашлаад сошиал орчинд хандалтаар ашиг олдог хүмүүсийн үнэгүй өгөөш болдог нь харамсалтай. Зураг дүрс бүхий мөн ямар нэг хүний хувийн нууцтай холбоотой мэдээллээ оруулахдаа хянамгай хандаж, хүүхдийнхээ оронд өөрийгөө тавьж үздэг байх хэрэгтэй.

-Энэ асуудалтай холбогдуулан эцэг эхчүүдэд анхааруулга зөвлөгөө өгнө үү?

-Америкт нэг хэрэг гарч байсан даа. Өсвөр насны охинд нь жирэмсний бэлдмэл, нярайн хувцас хэрэглэл гэх мэт бараа бүтээгдэхүүний сурталчилгаа хаягаар нь ирээд байхаар эцэг эх нь цагдаад мэдэгдтэл хүүхэд нь үнэхээр жирэмсэн болсон байсныг мэдээгүй. Сошиал хайлтаар нь худалдааны байгууллагууд мэдээд гэрийн хаягаар сурталчилгааны хуудас хүргүүлж байсныг олж илрүүлсэн байдаг. Хэн, хаанаас таны мэдээллийг үзэж, татаж авч байгааг хянах ямар ч боломжгүй. Цахим орчин гэдэг хувь хүний мэдээллийг таны бодсоноос илүү өргөн, аюултай хүрээгээр дамжуулж байх магадлалтай.

Тэгэхээр хамгийн чухал нь эцэг эхчүүд гэр дотроо ч, нийгэмд ч, сошиалд ч үг үйлдлээ хянаж байх шаардлагатай. Таны сошиал орчинд бичсэн, оруулсан мэдээллийг хүүхэд тань найз нөхөд нь бүр цаашлаад гэмт хэрэгтнүүд ч харж байх боломжтой. Ялангуяа хувийн мэдээллээ оруулахдаа тун хянамгай хандахыг эцэг эхчүүд, асран хамгаалагч нарт зөвлөе.

Б.ДАРИЙМ