Монгол Улсын Ерөнхий аудитор С.Магнайсүрэн 2027 оны төсвийн төсөлд өгсөн аудитын дүгнэлтийг УИХ-д танилцууллаа

     Монгол Улсын 2027 оны төсвийн тухай хуулийн төслүүдэд өгсөн аудитын дүгнэлтийг Монгол Улсын Ерөнхий аудитор С.Магнайсүрэн, Төсвийн тогтвортой байдлын зөвлөлийн дүгнэлтийг тус зөвлөлийн дарга Ж.Дэлгэрсайхан нар танилцууллаа.

Монгол Улсын 2027 оны нэгдсэн төсвийн төсөл нь Төсвийн тогтвортой байдлын тухай хуулийн 6 дугаар зүйлд заасан тусгай шаардлагуудыг хангаж, Үндэсний аюулгүй байдлын үзэл баримтлал, урт, дунд хугацааны хөгжлийн бодлогын зорилтыг хэрэгжүүлэхэд чиглэсэн байгааг аудитын дүгнэлтэд дурдаад, гадаад зах зээлийн нөлөөлөл, экспорт, импортын гол нэр төрлийн бүтээгдэхүүн, газрын тос, уул уурхайн бүтээгдэхүүний эрэлт, нийлүүлэлт болон манай улсын худалдааны түнш орнуудын эдийн засгийн нөхцөл байдлаас хамаарсан зарим сорилт тулгарч болзошгүйг анхааруулсан байна.

Мөн дунд хугацааны төсвийн хүрээний мэдэгдэлд өөрчлөлт оруулахаар хуулийн төсөл өргөн мэдүүлсэн нь Төсвийн тогтвортой байдлын тухай хуулийн зорилт хангагдахгүй байх, ач холбогдол нь буурах, төсвийн тогтвортой байдлыг хангах зарчим алдагдаж болзошгүйг тэмдэглэжээ. Түүнчлэн төсвийн төсөл нь Төсвийн тухай хуульд заасан шаардлагуудыг зарчмын хувьд хангаж байгаа боловч төсвийн зарлагын өсөлт, урсгал зардлын хэмжээ ДНБ-ий 30 хувийн хязгаарт ойртсон, орлогын өсөлтөд уул уурхай болон төрийн өмчит компаниудын ногдол ашиг өндөр нөлөөтэй байгаа нь төсвийн тогтвортой байдал, зохистой удирдлагад эрсдэл учруулж болзошгүй гэжээ.

Түүнчлэн түүхий эдийн мөчлөг, гадаад зах зээлийн нөхцөл байдлаас хамаарч төсвийн орлого тасрах, эх үүсвэрийн дутагдлыг дараа жилийн татвараас урьдчилан төвлөрүүлэх эрсдэл үүсэж болзошгүйг анхаарах шаардлагатайг онцолсон байна. Цалин, тэтгэвэр нэмэх нь өрхийн орлого, эдийн засгийн дотоод эргэлтийг дэмжих боловч эрэлтээс шалтгаалсан инфляцыг өдөөх эрсдэлтэй тул үнийн өсөлтөөс иргэд, аж ахуйн нэгжийг хамгаалах үүднээс стратегийн зарим бүтээгдэхүүний нөөцийг тогтворжуулах шаардлагатайг тэмдэглэжээ. Мөн төсвийн зарлага өмнөх оныхоос 32.2 хувиар нэмэгдэж, хөрөнгө оруулалт, хөгжлийн бодлогыг хэрэгжүүлэх санхүүгийн орон зайг хязгаарлахаар байгааг анхаарах шаардлагатайг онцолсон байна.

Зардлыг бууруулах зарим боломж байгааг Ерөнхий аудитор С.Магнайсүрэн дүгнэлтдээ мөн тэмдэглэж, зарим төсөл, арга хэмжээний төсвийг хүрэх үр дүнтэй уялдуулаагүй, өмнөх жилийн төсвийг суурь болгон өсөн нэмэгдэх байдлаар төлөвлөдөг алдаа, дутагдал байгааг анхаарууллаа.

Төсөл, арга хэмжээний шинжилгээг бүрэн хийгээгүй, үндэслэл, тооцоо дутмаг, хэрэгцээ, шаардлагыг бүрэн үнэлээгүй, үр ашгийг хэмжигдэхүйц байдлаар дүгнээгүй зэрэг нь тэдгээрийг тодорхойлж, ач холбогдлоор нь эрэмбэлэх боломжийг хязгаарлаж байгааг тэрбээр хэлэв. Мөн төсөвлөлтийн шаардлага хангахгүй барилга байгууламж, их засварын ажлуудыг төсөвт тусгасан алдаа, дутагдал байгааг санууллаа.

Барилга байгууламжийн хүчин чадлын жишиг үнэлгээ, төсөвт өртгийн өөрчлөлтийг тооцох аргачлалыг боловсронгуй болгож, эрх зүйн орчныг бүрдүүлэх, тоног төхөөрөмжийн төсөл, арга хэмжээний төлөвлөлтийг сайжруулах, техник, эдийн засгийн үндэслэл, зураг төсөл боловсруулах ажлын өртгийг бодитой, үндэслэлтэй тооцох, хяналтыг сайжруулах шаардлагатай гэж дүгнэжээ. 

Төсвийн тогтвортой байдлын зөвлөлийн дүгнэлтэд төсвийн бодлого, эрх зүйн орчны өөрчлөлт нь төсвийг тэлэх үндсэн шалтгаан болж байгааг онцолж, эрх зүйн шинэчлэлийг эдийн засаг, улсын төсөвт үзүүлэх нөлөөллийг тооцож хийх нь зүйтэй гэж зөвлөснийг тус зөвлөлийн дарга Ж.Дэлгэрсайхан тэмдэглэв.

Эдийн засгийн бүтцийн гажуудалтай нөхцөлд төсвийн зарлагыг тэлэх нь дунд хугацаанд төсвийн эрсдэлийг улам нэмэгдүүлэхээр байгаа бөгөөд төрийн өмчит компанийн ногдол ашгийн тодорхой хэсгийг улсын төсөвт төвлөрүүлэх нь төрийн өмчийн хяналт, нэгдмэл бодлогод эерэг нөлөөтэй ч татварын бус орлогын огцом өсөлт, түүний найдвартай байдал, уул уурхайн салбараас хамаарах байдал, тухайн орлогоос урсгал зардлыг санхүүжүүлж байгаа зэрэг нь төсвийн орлого, зарлага, тэнцэл, гүйцэтгэлд сөргөөр нөлөөлөх эрсдэлтэйг онцолсон юм.

Урсгал зардалд байнгын шинжтэй зардлын эзлэх хувь улам нэмэгдэж байгаа нь дунд хугацааны төсвийн бодлогын орон зайг улам шахах эрсдэлтэйг тэрбээр хэлж, хөрөнгө оруулалтыг зөв эрэмбэлэх, хэрэгжилтийн хугацаа, төсвийн хэтрэлтэд тавих хяналтыг сайжруулах шаардлагатайг дурдлаа.

Мөн Засгийн газрын өрийн нэрлэсэн үлдэгдлийн хэмжээ болон ДНБ-д эзлэх хувь 2025 оны жилийн эцсийн байдлаар 35.4 их наяд төгрөг буюу ДНБ-ий 39.4 хувь байсан бол 2027 оны төсвийн төсөлд 56.6 их наяд төгрөг буюу ДНБ-ий 49.6 хувьд хүрэхээр байгаа нь эргэн төлөлт, өрийн үйлчилгээний зардал, ханшийн эрсдэлийг нэмэгдүүлэх нөлөөтэйг анхааруулжээ.

Төсвийн тогтвортой байдлын тухай хуульд тусгагдсан тусгай шаардлагуудаас суурь тэнцлийг хангасан эсэх нь тодорхойгүй, мөн урсгал зардал 30 хувьд дөхсөн зэрэг анхаарах асуудал байгааг онцолсон юм. Хамт өргөн мэдүүлсэн Төсвийн тогтвортой байдлын тухай хуульд өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төсөлд төсвийн зарлагын тусгай шаардлагыг өөрчлөхөөр тусгасан нь төсвийн тогтвортой байдалд сөргөөр нөлөөлөх эрсдэлтэй гэжээ.