Нүүрсний экспорт нэмэгдэхэд тээвэрлэх зам нь ачааллаа даах уу

    Нүүрсний экспортын орлого 6.1 тэрбум ам.долларт хүрч, өмнөх оны мөн үеэс 50 хувиар өссөн үзүүлэлттэй байна. Оны эхний есөн сард гэхэд л 2026 оны төсөвт төлөвлөсөн экспортын үнийн дүнгийн төлөвлөгөөг 100 хувь биелүүлсэн гэдэг сайн мэдээг өнгөрсөн долоо хоногт Эдийн засаг, Хөгжлийн сайд танилцуулсан. Ирэх онд ч БНХАУ-ын дотоодын нүүрсний нийлүүлэлт хязгаарлагдмал хэвээр үргэлжилбэл Монгол Улсаас авах нүүрсний импорт нэмэгдэх төлөвтэй байгааг салбарынхан мэдээлж байна. Хятадын дотоодын уурхайнуудад аюулгүй байдлын шалгалт чангарч зарим уурхайн гарц буурснаар Монгол Улсаас нүүрс импортлох хэрэгцээ нь ихэснэ. Тэр хэрээр манай нүүрсний экспорт нэмэгдэнэ гэсэн үг.

Тэгвэл энэ өөдрөг төсөөллийг биелүүлэхэд нүүрсний экспортын гол гарц болох Тавантолгой-Гашуунсухайт чиглэлийн автозам ачааллаа даах уу гэдэг асуудал гарч байгаа юм.

Одоогийн ашиглаж буй Тавантолгой-Гашуунсухайт чиглэлийн 239 километр автозам 2010 онд ашиглалтад орсон. Түүнээс хойш 16 жилийн хугацаа өнгөрсөн ч Монгол Улсын нүүрсний экспортын гол ачааллыг авсан хэвээр үүргээ хангалттай гүйцэтгэсээр ирлээ. Нүүрсний экспортын гол чиглэлийн тээврийг тасралтгүй, найдвартай явуулахад замын нөхцөл, хөдөлгөөний аюулгүй байдал, тээвэрчдэд өдөр тутам тулгарч буй асуудлыг шийдвэрлэх нь чухал.

Жил бүр зам засварын хэсэгчилсэн тендер зарлан замын нөхцөл, байдлыг сайжруулах ажлууд хийгддэг ч эвдрэл гэмтэл ихтэй, тээвэрлэлт хийхэд хүндрэлтэй байгааг нүүрс тээврийн жолоочид шүүмжилж байна. Нөгөө талаас анх энэ замыг тавихдаа өдөрт 800 автомашин, жилд 18 сая тонн нүүрс тээвэрлэх тооцоололтойгоор тавигдсан ч одоогийн байдлаар 1200 гаруй тээврийн хэрэгсэл зорчиж жилд 44 сая тонн нүүрс тээвэрлэж замын даац тооцоолсон хэмжээнээс хэд дахин хэтрээд байгааг тус чиглэлийн засвар арчлалт хариуцсан компаниас мэдэгдсэн. Одоогийн байдлаар замын хоёр багц ажлын засварын ажил үргэлжилж байгаа юм байна.

Замын нөхцөл байдал, ачааллын талаар “Баянзам” тээвэрчдийн холбооны Удирдах зөвлөлийн дарга П.Баярхүүгээс тодруулахад “Монгол Улсын экспортын нүүрс тээврийн гол ачаалал авдаг зам учир замын эвдрэл гэмтлээс эхлээд үнийн тариф, хураамж зэрэг олон асуудал бий. Энэ зам анх тавигдахдаа л хүнд даацын стандартын дагуу тавигдаагүй учир жил бүр нэн шаардлагатай хэсгүүдэд хэсэгчилсэн тендер зарлаж засвар хийдэг. Зарим хэсгүүдэд түр замаар зорчиж байгаа. Энэ чиглэлд мөн концессын гэрээгээр хүнд даацын хатуу хучилттай автозам тавигдаж өнгөрсөн сард хэсэгчилсэн нээлт хийсэн. Хос зам ашиглалтад орж ачаалал хуваалцсанаар жолооч, тээвэрчдийн аюулгүй байдал хангагдахад эерэг нөлөөтэй. Нэг чигийн урсгалтай болсноор хөдөлгөөний аюулгүй байдал хангагдах нөхцөлийг бүрдүүлж байгаагаараа ач холбогдолтой” гэв.

Үүнээс харахад экспортыг нэмэгдүүлж ирэх онд 105 сая тонн нүүрс экспортлох эерэг төсөөллөө биелүүлэхийн тулд дэд бүтцээ сайжруулах шаардлагатай нь тодорхой байна. Бүр тодруулбал, Тавантолгой-Гашуунсухайт чиглэлийн хос замаа бүрэн ашиглаж нэг замын ачааллаа бууруулах шаардлага зайлшгүй үүслээ. Шинэ зам нь 240 км урт, 14.5 метр өргөн, 7.5 метр зорчих хэсэгтэй, хүнд даацын тээврийн хэрэгслийн хөдөлгөөнд зориулсан тусгай зориулалтын зам юм байна. Өөрөөр хэлбэл, 20-24 тонн хүртэлх ачаалал даах хүчин чадалтай, хүнд даацын автозам.  Энэ зам ашиглалтад орсноор жилд 30-35 сая тонн ачаа тээвэрлэх хүчин чадал нэмэгдэнэ. Ингэснээр экспортын хүчин чадал, тээвэр логистикийн үр ашиг нэмэгдэхийн хэрээр Монголын эдийн засагт орох валютын орлого өснө гэдгийг салбарын сайд онцолсон.

Баригдсан замаа богино хугацаанд бүрэн ашиглалтад оруулж нүүрс тээврийн гол чиглэлийн ачаалал даах боломжийг нэмэгдүүлэхэд нэн тэргүүнд анхаарах шаардлагатай болжээ. Учир нь Хятад олон улсын хямд нүүрсний импортоор дотоодын зах зээлийн үнийн хэлбэлзэл, хомсдолыг нөхөх бодлого баримталж байгаа ч энэ эрэлт 2027 оны эхний хагас хүртэл л үргэлжлэх төлөвтэй байна. Тиймээс дэд бүтцээ сайжруулж энэ богино хугацааны боломжийг ашиглаж чадвал манай улсын экспортын биет хэмжээ 15 орчим хувиар өсөж 120 сая тонн хүрэх боломжтойг ч “Bloomberg Intelligence” тооцоолжээ.

Ц.БАЯР