​Ж.Ганбат: 'Бодь Интернэшнл' нүүрсний гэрээгээ өөрчлөхгүй гэдгээ мэдэгдсэн. Бид дахиад хүсэлт тавина

“Эрдэнэс-Тавантолгой”-д онцгой дэглэм тогтоохоос өмнө сард дунджаар 0.7 сая тонн нүүрс тээвэрлэж байсан байна. Харин аравдугаар сарын 26-нд тус компанид онцгой дэглэм тогтоож, БЭТ томилсны дараа сард 2.5 сая тонн нүүрс тээвэрлэж, өнгөрсөн арваннэг, арванхоёрдугаар сард нийтдээ таван сая тонн нүүрс тээвэрлэж, улсын валютын нөөцийг 500 сая орчим ам.доллараар нэмэгдүүлжээ. Өнгөрсөн хоёр сард нийтдээ 4.2 сая нүүрс олборлож, таван сая нүүрсийг уурхайн амнаас ачуулж, 3.9 сая нүүрсийг Цагаан хадаас Гашуунсухайт боомтоор гаргаж, Монголбанкинд 410 сая ам.долларыг бэлнээр тушаасан байна. 2023 оноос "Эрдэнэс-Тавантолгой" компани тээвэрлэлтийг илүү боловсронгуй болгож, нүүрсээ зөвхөн хил нөхцөлөөр зарж эхлэх юм байна. 

-2023 онд тээвэрлэлтийг яг ямар байдлаар зохицуулах вэ?

-Засгийн газрын 2022 оны 362-р тогтоолыг бид хэрэгжүүлж ажиллана. Энэ тогтоолын хүрээнд нүүрсийг зөвхөн хил нөхцөлөөр борлуулна. Өнөөдрийг хүртэл хил нөхцөлөөр нүүрсээ зараагүй, дандаа ам нөхцөлөөр зарж ирсэн. Энэ түүхэн шийдвэрийг хэрэгжүүлэх үүрэг ирж байна. Хил нөхцөлөөр зарахын тулд тодорхой зохицуулалтыг хийх шаардлага үүсч байгаа. Зарим иргэн, аж ахуйн нэгж үүнийг ойлгохгүй, эсэргүүцэж байгаа. Гэхдээ том зургаа, улсаа бодвол хил нөхцөлд шилжих нь хамгийн зөв. 2011 оноос хойш өнөөдрийг хүртэл ЭТТ хил нөхцөлөөр нүүрсээ зарсан бол 9.1 тэрбум ам.долларын орлого олох байсан. Гэтэл бид өнөөдрийг хүртэл ам нөхцөлөөр зарж 4.4 тэрбум ам.долларын борлуулалт хийсэн. Өөрөөр хэлбэл, хоёр дахин бага үнээр зарж, ийм боломжоо алдсан гэсэн үг. Тиймээс цаашдаа хил нөхцөлөөр цаашаа явах нь чухал. 

Цаашдаа ЭТТ тээвэр явуулах шаардлагагүй. Худалдан авах тал өөрөө машинтайгаа уурхай дээр ирээд нүүрсээ ачаад явдаг болно. Хэрвээ ам нөхцөлөөр авч байгаа бол тээврээ өөрөө хариуцаад хилээр гараад явдаг байх. Тэнд тээвэр бидэнд ямар хамаагүй болно. Энд манай тээвэрчид бухимдаж байгаа тал бий. Худалдан авагч иргэн Ли-гээр ачуулах уу, монгол тээвэрчдээр ачуулах гээд маргаан гараад байгаа. 

Мөн нэгдүгээр сараас биржийн үнээр нүүрсээ зарж эхэлнэ. Эхлээд 500 мянган тонныг зарна. Биржээр нүүрсээ зарж эхлэхээс өмнө бид тээвэрлэлтийн асуудлаа шийдсэн байх ёстой. Биржээр зарахад худалдан авагч Хятадын талынхан нүүрсээ авлаа гэж бодоход тухайн нүүрсийг хэзээ авах хугацаагаа хэлнэ. Хугацаанд нь нүүрсийг хүргэхэд тээвэрлэлт хэн хийх нь тодорхой байх ёстой. Тиймээс нэгдүгээр сарын 17, 18-аар тээвэр хийх компанийг шалгаруулах тендерээ зарлана. Шалгарсан компаниудтай гэрээгээ хийж, нүүрсээ ачуулаад төлбөрийг нь өгөөд явна.  

-"Эрдэнэс Тавантолгой" ХК-ийн "Бодь Интернэшнл" ХХК-тай байгуулсан гэрээг нууцаас гаргаж ил болгосон. Тус компанид төслийн санхүүжилтийг  нүүрсээр барагдуулах гэрээр хоёр тал хийсэн. Гэхдээ зах зээлийн өртгөөс хэт бага үнээр гэрээлсэн нь асуудал дагуулж буй. Энэ асуудлыг цаашдаа хэрхэн шийдвэрлэх вэ. Гэрээг шууд цуцалбал захиалагч өөрөө 20 хувийн торгуультай юм билээ?

-Тавантолгой-Гашуунсухайт чиглэлийн төмөр замын төслийг хэрэгжүүлэгч "Бодь Интернэшнл"-ийн нүүрсээр төлбөр барагдуулах гэрээг цуцлаагүй. Манай талаас "Бодь Интернэшнл" рүү энэ гэрээндээ өөрчлөлт оруулъя гэдэг хүсэлтээ албан ёсоор тавьсан. Хариу нь арванхоёрдугаар сарын 27-нд ирсэн. Тэд “Гэрээнд өөрчлөлт оруулах боломжгүй” гэдгээ илэрхийлсэн. Бид хариуд нь “Ийм ийм нөхцөлөөр гэрээнд өөрчлөлт оруулъя” гэдэг хүсэлтээ дахиад тавьсан.

Ер нь  "Бодь Интернэшнл" компани  Тавантолгой-Гашуунсухайт чиглэлийн төмөр замын санхүүжилтийг зах зээлийн нөхцөлөөр өөрсдөө босгосон бол хүү, алданги бүгдийг нь тооцоод өгөх нь зөв. Энэ бол шударга зарчим. Гэтэл "Бодь Интернэшнл"-ийн энэ гэрээ бол нүүрсээр төлбөр хийх нөхцөлтэй. Энэ бол санхүүжилт татахаас тэс өөр схем. Нүүрс нь зарагдахгүй гэх шалтгаангүй, тогтсон үнэтэй. Тиймээс нүүрсээр төлбөр барагдуулах гэрээнд тодорхой өөрчлөлт оруулах нь зүйтэй гэж үзэж байгаа. Тэд Чалькогийн гэрээтэй барьцаж ярих асуудал гаргасан. Гэтэл Чалько бас л тэс өөр нөхцөлтэй. Монголчууд 2011 онд Чалькогоос 350 сая ам.долларын урьдчилж аваад хэрэглээд дууссан. Дахиад ч мөнгө авсан. Авсан мөнгө болгон нь хүүтэй байсан. Харин "Бодь Интернэшнл"-ийн төмөр зам барьсан мөнгийг нүүрсээр барагдуулж, тэрэндээ 10 гаруй хувийн хөнгөлөлт өгөх нь зөв үү, эсвэл тодорхой хувь дээр тохироод явах уу гэдэг асуудал юм.

Өнөөдрийг хүртэл “Бодь Интернэшнл”-ийн нүүрсийг тасалдуулаагүй, хэвийн өгөөд явж байна. Нүүрч ачилт 19 хувьтай явж байсныг 11 хувь руу буулгасан. Бидэнд мөнгө хэрэгтэй байгаа учраас Хятадаас гуйгаад ачилтыг нь багасгасан. “Бодь Интернэшнл” аравдугаар сарын 26-нд 22, 27-нд 49, 28-нд 66 гээд хамгийн оргил үе нь нүүрс арваннэгдүгээр сарын 30-нд 171 тээврийн хэрэгсэл зэргээр нийтдээ 3963 тээврийн хэрэгслээр 72 мянган тонн нүүрс гаргасан байна. Өдөр болгох нүүрс тээвэрлэлт явж байна, зогссон өдөр байхгүй. Нүүрсээр төлбөр барагдуулалт хэвийн явж байгаа гэсэн үг. Тавантолгой-Гашуунсухайт төсөл улсдаа хэрэгтэй учраас төлбөр тооцоог дуусгаад салах нь зөв. Харин өртөг үнэтэй юу, бага уу гэдэг нь цэвэр төмөр замын тусдаа яригдах асуудал.

-Богдхан төмөр замын төсөл мөн нүүрсээр төлбөр барагдуулах гэрээтэй. Энэ төслийн санхүүжилтэд бас нүүрс ачилт хийж байгаа юу?

Богдхан төмөр зам дээр "Бодь Интернэшнл"-тэй ажлыг зогсоосон. Энэ төмөр зам эхлээгүй байгаа. Тиймээс нүүрсээр төлбөр барагдуулах ачилт хийж байсныг зогсоосон. Наадмын өмнө төслийн урьдчилгаа болгож 100 тэрбум төгрөг өгснөөс 57 тэрбум төгрөгийн үлдэгдэл Тавантолгой төмөр замын компанийн дансанд байсныг буцаан татсан. Богдхан төмөр замыг зогсоох албан ёсны Засгийн газрын шийдвэр гараагүй. "Эрдэнэс Тавантолгой" ХК-ийн шийдэх асуудал биш. Үүнийг шийдэх албан ёсны газар нь Зам тээвэр хөгжлийн яам юм.

-"Эрдэнэс Тавантолгой" ХК өнгөрсөн хоёр жил хэд хэдэн удаагийн бонд босгосон. Зах зээлээс хэчнээн төгрөгийн санхүүжилт татсан бэ. Эх үүсвэрийг юунд зарцуулсан, эргэн төлөлтүүд хэзээ хийгдэх вэ?

-2023 оны дөрөвдүгээр сард 420 тэрбум төгрөгийн дотоод бондын төлбөрийг төлнө. Болж өгвөл өөрийн эх үүсвэрээс хугацаанд төлөх төлөвлөгөөтэй ажиллаж байна. Нийт бондын үлдэгдэл төгрөгөөр 620 тэрум, доллараар 52.3 сая байна. Нийт дөрвөн удаагийн транчаар бонд босгоод ковидын үеийн сул зогсолтод хэрэглэсэн. Зарим хэсгийг нь төслүүд оруулсан. Төгрөгийн бондыг 728 иргэн, 16 аж ахуйн нэгж, долларын бондыг 772 иргэн, 13 ААН эзэмшиж байна. Хагас жил болгон бонд эзэмшигчдэд төлбөрөө төлөх нөхцөлтэй.

-"Эрдэнэс Тавантолгой" ХК тойрсон олон асуудал ил боллоо. Өмнөх удирдлагын багийнхныг хууль хяналтынхан шалгаж байна. Энэ их хулгай, луйвар явж байхад ТУЗ нь яагаад мэдсэнгүй вэ гэдэг асуулт гарч байгаа. Та БЭТ-өөр томилогдоод эдгээр асуудлаа анх мэдэж байгаа юм шиг аашилсан. Гэтэл та Эрдэнэс-Тавантолгой ХК-ийн ТУЗ-ийн гишүүдийн нэг байсан. Яагаад ТУЗ-д байхдаа дуугараагүй юм бэ?

-Би 2022 оны нэгдүгээр сарын 19-нд Сангийн яамны Төрийн нарийн бичгийн даргаар томилогдсон. Энэ албан тушаалаараа ЭТТ ХК-ийн ТУЗ-ийн гишүүн болдог. Харин өмнө огт байгаагүй, өнгөрсөн хавар албан тушаалаараа орж ирсэн гэсэн үг. Одоо ажиллаж байгаа ТУЗ бол шинэ, өнгөрсөн дөрөвдүгээр сард томилогдсон баг. ТУЗ-ийн дэргэд Дотоодын аудитын алба гэж бий. ТУЗ-ийн нүд чих, хяналт тавих чиг үүргээр хангаж ажиллах ёстой газар нь Дотоод аудитын алба юм.

Хоёрт, ТУЗ-д оруулж байгаа материалын үнэн бодит эсэх, шаардлага хангаж байгаа эсэхэд ТУЗ-ийн нарийн бичиг анхаардаг юм. Өөрөөр хэлбэл, ТУЗ-дөө бүрэн мэдээлэл танилцуулж байна уу, үгүй юү гэдгийг Дотоод аудит, нарийн бичиг хянана. Гэтэл өнгөрсөн хугацаанд тэгж яваагүй гэсэн үг. Үүнээс болж ТУЗ-д хаалттай мэдээллүүд өгч байсан. 2017, 2018 оны оффтейк гэрээнүүд, "Бодь интернэшнл"-тэй хийсэн гэрээг бүрэн үзүүлээгүй, “нууц”-ын зэрэглэлээр халхавчилж танилцуулаагүй, гүйцэтгэх захирал нь хаалттай мэдээллээр хангаж байсан байхыг үгүйсгэхгүй. ТУЗ бүрэн механизмаар ажиллаагүй, дутуу мэдээлэл тараагдсанаас болж зарим зөрүүтэй шийдвэрүүд гарч байсныг үгүйсгэхгүй юм. Дотоод аудитын албаны даргыг үүссэн асуудалтай холбогдуулан баривчилсан байгаа.